Elektrolity są wodnymi roztworami jonów obdarzonych ładunkiem dodatnim lub ujemnym. Są one niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. W czasie upałów, wzmożonego wysiłku fizycznego oraz przy zatruciach pokarmowych dochodzi do niedoborów elektrolitów. Może to skutkować odwodnieniem organizmu.
Elektrolity to rozpuszczone w wodzie jony obdarzone ładunkiem elektrycznym – dodatnim (kationy) lub ujemnym (aniony). Do pierwszej grupy zalicza się: potas, magnez, wapń, sód, do drugiej – aniony chlorkowe. W organizmie elektrolity występują w postaci soli najczęściej chlorków, wodorowęglanów, siarczków czy cytrynianów.
Elektrolity utrzymują homeostazę w organizmie człowieka, przewodzą impulsy nerwowe, odpowiadają za prawidłową pracę mózgu i mięśnia sercowego oraz regulują przepływ wody pomiędzy komórkami.
Do utraty elektrolitów dochodzi najczęściej w przypadku, kiedy organizm traci dużo wody. Jest to spowodowane wymiotami, biegunką, gorączką, drastyczną dietą odchudzającą (głodówką) oraz intensywnym treningiem fizycznym, przyjmowaniem niektórych leków. Do niedoboru elektrolitów prowadzić również przewlekły stres oraz przebywanie na dworze w czasie upałów .
Rodzaje odwodnienia
Odwodnienie to zmniejszenie objętości płynów w organizmie. Wyróżnia się 3 rodzaje odwodnienia: izotoniczne, hipertoniczne oraz hipotoniczne. Odwodnienie izotoniczne charakteryzuje się obniżeniem poziomu płynów w przestrzeni zewnątrzkomórkowej, przy jednoczesnym zachowaniu ich ilości w części wewnątrzkomórkowej. Organizm traci zarówno wodę jak i elektrolity. Głównymi przyczynami tego rodzaju odwodnienia mogą być intensywne wymioty, biegunka, niedrożność jelit czy krwotok.
Charakterystycznymi objawami są: spadek ciśnienia tętniczego, suchość skóry, ogólne osłabienie, apatią oraz i spowolnione reakcje na bodźce zewnętrzne. W skrajnych przypadkach może dojść do uszkodzenia funkcji nerek i śpiączki.
Drugi rodzaj odwodnienia to hipertoniczne , które jest spowodowane niewystarczającą podażą wody, jej utratą (bez elektrolitów) lub utraty płynów hipotonicznych. Pozostałe elektrolity powodują wzrost ciśnienia osmotycznego płynu zewnątrzkomórkowego, dochodzi do przesuwania się wody z przestrzeni śródkomórkowej do zewnątrzkomórkowej. Odwodnienie hipertoniczne występuje u osób, które przyjmują niewystarczające ilości wody (niemowlęta, osoby starsze, pacjenci po przebytych urazach oraz nieprzytomni. Jest ono również spowodowane utratą hipotonicznego płynu (np. w przebiegu wodnistej biegunki, gorączki oraz moczówki prostej) i wody przez płuca u pacjentów, którzy są hiperwentylowani. Objawia się ono suchością skóry, uczuciem pragnienia, problemami z koncentracją, niepokojem oraz zagęszczeniem moczu.
Odwodnienie hipotoniczne jest spowodowane utratą płynów izotonicznych. Objawia się ono obniżeniem ciśnienia osmotycznego w przestrzeni zewnątrzkomórkowej i przesunięciem płynów do przestrzeni wewnątrzkomórkowej. Występuje zwiększone zatrzymanie wolnej wody oraz hipotonia płynów na zewnątrz komórki. Głównymi objawami są: tachykardia, zawroty głowy, hipotonia ortostatyczna, nudności, wymioty, bóle głowy, skurcze mięśni, gorączka oraz zaburzenia świadomości.
Objawy niedoboru i nadmiaru elektrolitów
Niedobór elektrolitów objawia się zmęczeniem, sennością, osłabieniem, obniżonym samopoczuciem, drżeniem mięśni, bólami i zawrotami głowy, zaburzeniami rytmu serca oraz obrzękami kończyn dolnych.
Nadmiar elektrolitów najczęściej jest spowodowany zbyt dużym stężeniem potasu w organizmie. Objawia się on apatią, splątaniem, osłabieniem mięśni szkieletowych i drgawkami.
Jak uzupełnić niedobór elektrolitów?
Najprostszym sposobem na uzupełnienie elektrolitów do organizmu jest przyjmowanie około 2 litrów/dobę wody mineralnej średnio- lub wysokozmineralizowanej. Elektrolity znajdują się również w produktach spożywczych: sok pomidorowy i banany (źródło potasu), gorzka czekolada i kakao (źródło magnezu), sery, mleko i jogurty (bogate w wapń) oraz sól kuchenna (źródło jonów sodowych i chlorkowych).
W aptekach dostępne są preparaty zawierające elektrolity, najczęściej w postaci musujących tabletek lub saszetek z proszkiem, które rozpuszcza się w wodzie. Elektrolity różnią się od siebie także składem, najczęściej zawierają:
• magnez – znajduje zastosowanie w sytuacjach stresowych, w bolesnych skurczach mięśni i zaburzeniach rytmu serca.
• potas – przy nieprawidłowej pracy serca, podwyższonym ciśnieniu krwi oraz zwiększonym ryzyku udaru mózgu.
• sód – dla osób zestresowanych oraz sportowców.
• wapń – wzmacnia kości oraz reguluje nieprawidłowe ciśnienie krwi.
• fosforan – zalecany dla pacjentów z dolegliwościami ze strony układu moczowego.
• chlorek – wspiera odpowiedni poziom płynów ustrojowych.
Elektrolity należy rozpuszczać w wodzie źródlanej, przestrzegając zalecanej ilości płynu podanej przez producenta na ulotce.
Rodzaje preparatów
Elektrolity są niezbędne do prawidłowej pracy organizmu. Uczestniczą w przewodzeniu impulsów nerwowych, pracy mózgu oraz mięśni. Ich niedobór w organizmie prowadzi do różnych dysfunkcji i ogólnego dyskomfortu. Szczególnie ryzykowne jest odwodnienie, wynikające z trybu życia lub z przyczyn medycznych. Elektrolity nawadniające organizm są zalecane po intensywnym wysiłku oraz podczas choroby, kiedy pojawią się intensywne pocenie czy biegunka.
Na rynku dostępne są różne rodzaje elektrolitów. Stężenie elektrolitów w organizmie zależy od wieku, wzrostu i masy ciała. Z tego powodu inne proporcje jonów są zalecane dla dzieci, dorosłych czy seniorów.
Przeznaczone dla osób dorosłych najczęściej w swoim składzie zawierają również witaminy. Są one zalecane po dużym wysiłku fizycznym lub nadmiernym spożyciu alkoholu a także w trakcie upałów. Elektrolity dla dzieci najczęściej mają owocowy smak, co ułatwia ich przyjmowanie. Produkty z elektrolitami dla cukrzyków są pozbawione glukozy. Elektrolity dla seniorów charakteryzują się obniżoną zawartością sodu.
ORS
ORS to doustne płyny nawadniające (ang. oral rehydration solution). Są skuteczną metodą zwalcza-jącą umiarkowane odwodnienie. W swoim składzie zawierają glukozę i elektrolity, najczęściej sód i potas, chlorki oraz cytryniany. Takie połączenie powoduje zwiększoną absorpcję wody w jelitach. Ponadto glukoza wspiera prawidłowe wchłanianie sodu.
Niektóre preparaty ORS nie mogą być stosowane w przypadku osób z niedrożnością jelit oraz wstrząsem hemodynamicznym. Ponadto nie należy stosować ORS w przypadku silnego odwodnienia, które objawia się silnym odwodnieniem, brakiem oddawania moczu, zapadniętymi oczami, suchym językiem, suchością w ustach oraz zimnymi dłońmi i stopami. W tym przypadku należy udać się do szpitala.